سگی که انسان‌ها را به فضا رساند اما خودش بازنگشت
در نوامبر ۱۹۵۷، دانشمندان اتحاد جماهیر شوروی سگی به نام «لایکا» را در مأموریتی یک‌طرفه به فضا فرستادند؛ مأموریتی که او را به نخستین موجود زنده‌ای تبدیل کرد که به مدار زمین رسید.
به گزارش دیروزبان لایکا در این سفر تاریخی جان خود را از دست داد، اما نامش برای همیشه با آغاز عصر اکتشافات فضایی گره خورد. شصت سال بعد، پسر یکی از دانشمندان برنامه فضایی شوروی در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی از خاطرات بازی با این سگ، پیش از پرتاب تاریخی‌اش به فضا، پرده برداشت.
سگ‌های ولگرد مسکو؛ مسافران ناشناخته فضا
یکی از بخش‌های کمتر شناخته‌شده رقابت فضایی جنگ سرد، جست‌وجوی دانشمندان شوروی در خیابان‌های مسکو برای پیدا کردن سگ‌های ولگرد بود. پیش از آنکه انسان‌ها راهی فضا شوند، دانشمندان تصمیم گرفتند سگ‌ها را برای تحمل شرایط دشوار سفرهای فضایی آموزش دهند.
بیشتر بخوانید:
مردی در حال قدم زدن روی مریخ | تصویر تازه ناسا جنجالی شد
مشکلات قضای حاجت در فضا | توالت فضاپیمای آرتمیس از کار افتاد!
ماجرای گوی‌های فلزی مرموز در ساحل چیست؟
رونمایی عجیب از چهره واقعی زمین | چرا سیاره ما شبیه «سیب‌زمینی» است؟
در سوم نوامبر ۱۹۵۷، لایکا از پایگاه فضایی بایکونور به فضا پرتاب شد. اما دانشمندان از ابتدا می‌دانستند که این مأموریت بازگشتی نخواهد داشت؛ زیرا در آن زمان فناوری لازم برای بازگرداندن موجودات زنده از مدار زمین وجود نداشت.
ویکتور یازدوسکی، پسر ولادیمیر یازدوسکی که مسئول بخش پزشکی برنامه فضایی شوروی بود، در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی خاطرات کودکی خود را چنین روایت کرد: «لایکا سگی بسیار آرام، مهربان و باهوش بود. چشمان تیره و بسیار گیرایی داشت. پدرم او را به خانه مادربزرگم در نزدیکی مسکو آورد و من و خواهرانم با او بازی کردیم. پدرم معتقد بود پیش از پرواز، باید تجربه زندگی در محیط خانه را داشته باشد.»
رقابت با آمریکا و مأموریتی شتاب‌زده
ماجرا پس از پرتاب موفقیت‌آمیز اسپوتنیک یک در چهارم اکتبر ۱۹۵۷ وارد مرحله تازه‌ای شد. این ماهواره نخستین شیء ساخت بشر بود که به مدار زمین رسید.
نیکیتا خروشچف، رهبر وقت شوروی، از دانشمندان خواست برای چهلمین سالگرد انقلاب اکتبر، مأموریت فضایی تازه‌ای را تا هفتم نوامبر آماده کنند. سرگئی کورولف، طراح ارشد برنامه فضایی شوروی، مسئولیت اجرای این مأموریت را برعهده گرفت.
کورولف از سال‌ها قبل رؤیای سفر به فضا را در سر داشت. دخترش، ناتالیا کورولوا، می‌گوید پدرش از کودکی آرزو داشت آسمان را فتح کند. او ابتدا گلایدر و هواپیما ساخت و سپس به طراحی موشک روی آورد. رؤیای اصلی‌اش رسیدن به ستارگان بود.
چرا شوروی سگ‌های ولگرد را انتخاب کرد؟
بین سال‌های ۱۹۵۱ تا ۱۹۶۵، شوروی بیش از ۵۰ سگ را به فضا فرستاد. دانشمندان معتقد بودند سگ‌ها به دلیل شناخت علمی بیشتر از فیزیولوژی بدنشان، گزینه مناسب‌تری نسبت به میمون‌ها هستند.
از سوی دیگر، سگ‌های ولگرد به دلیل زندگی سخت در خیابان‌ها، مقاومت بدنی بیشتری داشتند و می‌توانستند شرایط دشوار را تحمل کنند. دانشمندان معمولاً سگ‌های ماده با وزن حداکثر شش تا هفت کیلوگرم را انتخاب می‌کردند تا در محفظه فضایی جای بگیرند.
مرگ لایکا و اعتراض جهانی
نام اصلی لایکا «کودریاوکا» به معنای فرفری کوچک بود. او پس از معرفی عمومی از طریق رادیو و پارس کردن، به لایکا، به معنای پارس‌کننده، مشهور شد.
اما شتاب در آماده‌سازی مأموریت، مشکلات فنی جدی به همراه داشت. سامانه کنترل دمای کپسول به‌درستی طراحی نشده بود و لایکا بر اثر گرمای شدید و فشار روانی جان باخت. سال‌ها بعد، در سال ۲۰۰۲، مقامات روسیه اعتراف کردند که او تنها پنج تا هفت ساعت پس از پرتاب زنده مانده بود.
مرگ لایکا موجی از اعتراضات بین‌المللی را به دنبال داشت. گروه‌های حامی حقوق حیوانات در بریتانیا مقابل سفارت شوروی تجمع کردند و در نیویورک نیز دوستداران حیوانات با سگ‌های خود مقابل ساختمان سازمان ملل راهپیمایی کردند.
با این حال، مأموریت لایکا مسیر تحقیقات فضایی را تغییر داد. در ۱۹ اوت ۱۹۶۰، دو سگ دیگر به نام‌های بلکا و استرلکا به فضا رفتند، ۱۷ بار به دور زمین چرخیدند و سالم بازگشتند.
لایکا به نمادی از تاریخ فضایی شوروی تبدیل شد. تصویر او روی تمبرها و پاکت‌های یادبود چاپ شد و در سال ۲۰۰۸ نیز بنای یادبودی به ارتفاع دو متر در مسکو به افتخارش ساخته شد.
ویکتور یازدوسکی معتقد است پرواز لایکا راه سفر انسان به فضا را هموار کرد؛ با این حال، اولگ گازنکو، دانشمندی که مسئول آموزش سگ‌ها بود، سال ۱۹۹۸ با ابراز تأسف گفت: «هرچه زمان می‌گذرد، بیشتر از مرگ این سگ متأسف می‌شوم. ما از این مأموریت به اندازه‌ای نیاموختیم که مرگ او را توجیه کند.»