خرداد ۶۰، کف خیابانهای تهران چه گذشت؟ | همسر بنیصدر در بنز ضدگلوله در خیابان
روز شنبه سیام خرداد ۱۳۶۰، یکی از پرتنشترین روزهای تاریخ سیاسی پس از انقلاب بود؛ روزی که منازعه چندماهه میان ابوالحسن بنیصدر، نخستین رئیسجمهوری ایران، با نیروهای اصلی حاکمیت، مجلس و جریانهای انقلابی، از سطح جدال سیاسی و پارلمانی به خیابانهای تهران کشیده شد.
در فاصله کمتر از ۲۴ ساعت، پایتخت شاهد راهپیماییهای هواداران بنیصدر و سازمان مجاهدین خلق، درگیریهای گسترده خیابانی، تیراندازی، آتشزدن خودروها و اتوبوسها، زخمی شدن دهها نفر و انتقال اجساد به پزشکی قانونی بود. فردای آن روز، مجلس شورای اسلامی در جلسهای به ریاست اکبر هاشمی رفسنجانی، طرح عدم کفایت سیاسی بنیصدر را بررسی کرد و با اکثریت قاطع به برکناری سیاسی او رأی داد؛ تصمیمی که یک روز بعد با حکم امام خمینی به عزل رسمی بنیصدر از ریاستجمهوری انجامید.
برای فهم آنچه در خیابانهای تهران در ۳۰ خرداد رخ داد، باید آن روز را در متن بحران سیاسی آن مقطع دید. بنیصدر پس از ماهها اختلاف با حزب جمهوری اسلامی، مجلس، نخستوزیر محمدعلی رجایی و نیروهای نزدیک به امام خمینی، در موقعیتی قرار گرفته بود که پایگاه رسمی قدرتش بهشدت تضعیف شده بود. همزمان، سازمان مجاهدین خلق که در ماههای پیش از آن در منازعات سیاسی نقش فعالی داشت، در کنار بنیصدر قرار گرفته بود و شکاف سیاسی موجود را به خیابان منتقل میکرد مجاهدین خلق به همراه گروه پیکار، روز۳۰ خرداد، با انتشار اطلاعیهای هواداران خود را به حضور خیابانی در حمایت از بنیصدر فراخواندند و از «عملیات مسلحانه» سخن گفتند. (اطلاعات، یکشنبه ۳۱ خرداد ۱۳۶۰)
راز مراجعه فرح پهلوی به پزشک اسرائیلی | حاضرم در اسرائیل راننده آمبولانس شوم
پسری که همه چیز دارد | رضا پهلوی؛ شاهزاده لاکچری و روایتی از یک گسل طبقاتی
براساس گزارش روزنامه اطلاعات، بعدازظهر شنبه ۳۰ خرداد، در پی انتشار اطلاعیه سیاسی ـ نظامی مجاهدین خلق، درگیریهایی در سطح شهر تهران آغاز شد که بهسرعت ابعاد وسیعتری پیدا کرد. این روزنامه نوشت که هواداران مجاهدین خلق، گروه پیکار و بنیصدر در نقاط مختلف، بهویژه مرکز شهر، وارد خیابان شدند و با انواع سلاحهای سرد و گرم با مخالفان خود و نیروهای حاضر در صحنه درگیر شدند. در این گزارش آمده بود که در جریان ناآرامیها بیش از ۲۰ اتوبوس، مینیبوس و اتومبیل شخصی تخریب یا به آتش کشیده شد و بیش از ۱۷ نفر کشته شدند که ۱۴ نفر آنان از نیروهای سپاه پاسداران معرفی شده بودند. اطلاعات همچنین شمار مجروحان را بیش از ۱۰۰ نفر اعلام کرد و از کشته شدن چند نفر دیگر نیز خبر داد. (اطلاعات، یکشنبه ۳۱ خرداد ۱۳۶۰)
کانون اصلی درگیریها در گزارشهای آن روز، محدوده مرکزی تهران، از خیابان جمهوری و میدان انقلاب تا چهارراه ولیعصر، میدان ولیعصر، خیابان طالقانی، میدان فردوسی، خیابان کریمخان و میدان هفتم تیر کنونی بود. روزنامه اطلاعات زمان آغاز جدیتر درگیریها را حدود ساعت چهار بعدازظهر گزارش کرد؛ زمانی که، به نوشته این روزنامه، در محدوده چهارراه ولیعصر و میدان ولیعصر، تراکتها و اعلامیههایی پخش شد و خیابانهای مرکزی تهران به صحنه زد و خورد تبدیل گردید. در همین گزارش، از آتشزدن دهها خودرو، اتوبوس، مینیبوس و خودروهای وابسته به نهادهای انقلابی سخن گفته شد و حوادث آن روز «درگیریهای خونین» توصیف شد. (اطلاعات، یکشنبه ۳۱ خرداد ۱۳۶۰)
در چهارراه ولیعصر، به روایت خبرنگاران اطلاعات، حدود ساعت چهار بعدازظهر گروهی از هواداران گروهها، در حالی که شعارهایی در حمایت از بنیصدر میدادند، تعدادی از دکههای خیابانی و مبل و صندلی را به وسط خیابان کشاندند و آتش زدند. اندکی بعد، حدود ساعت ۱۶:۳۰، گروهی نزدیک به صد نفر از نیروهای موسوم به حزبالله در برابر آنان صفآرایی کردند. گزارش اطلاعات مدعی بود که نیروهای حزبالله از مسلحانه بودن درگیری اطلاع نداشتند و پس از مواجهه با آتش سلاح، عقب نشستند. در همین درگیریها دو نفر از ناحیه پا با گلوله زخمی شدند و چند نفر دیگر بر اثر ضربات چاقو، تیغ موکتبری و دیگر سلاحهای سرد مجروح شدند. (اطلاعات، یکشنبه ۳۱ خرداد ۱۳۶۰)
همان محدوده، بهویژه چهارراه و میدان ولیعصر، یکی از صحنههای پرتکرار گزارشهاست. اطلاعات نوشت که حدود هزار نفر از تظاهرکنندگان هوادار بنیصدر، با سنگ، چوب و سلاح سرد در خیابان حضور داشتند. آنان یک اتوبوس دوطبقه پر از مسافر را متوقف کردند، مسافران را پیاده کردند، شعارهایی علیه دولت و مقامات بر بدنه آن نوشتند و لاستیکهای اتوبوس را با کارد بریدند. به نوشته این روزنامه، اندکی بعد مخالفان بنیصدر روی همان اتوبوس نوشتند: «این سند جنایت بنیصدر». در ساعت ۱۷:۴۵ نیز گزارش شد که تظاهرکنندگان به یک مینیبوس حامل گروهی از زنان موسوم به «خواهران حزباللهی» حمله کردند و با پرتاب سنگ، شیشههای آن را شکستند؛ در این حمله چند نفر مجروح شدند. (اطلاعات، یکشنبه ۳۱ خرداد ۱۳۶۰)
خیابان جمهوری
گزارشهای خیابان جمهوری نیز تصویری از شروع زودهنگام درگیریها ارائه میدهد. به روایت خبرنگار اطلاعات، حوالی ساعت سه بعدازظهر گروهی از مجاهدین خلق، پیکاریها و هواداران بنیصدر از تقاطع خیابان جمهوری به سوی میدان انقلاب حرکت کردند و شعارهایی چون... «مرگ بر...»، «درود بر بنیصدر»، «استقلال، آزادی، حمایتت میکنیم» و «زندانی سیاسی آزاد باید گردد» سر دادند. آنان پس از طی مسافتی با گروهی دیگر که تصاویر بهشتی، رجایی و خامنهای را در دست داشتند و شعار «حزب فقط حزبالله» میدادند، روبهرو شدند. دو طرف با چاقو، اشیای برنده، سنگ و چوب درگیر شدند و به نوشته اطلاعات، عدهای نیز بر اثر شلیک گلوله زخمی شدند. این زد و خورد با تیراندازی هوایی پاسداران پایان یافت و هواداران بنیصدر از محدوده میدان انقلاب پراکنده شدند. (اطلاعات، یکشنبه ۳۱ خرداد ۱۳۶۰)
میدان ولیعصر
در میدان ولیعصر، روایتها از تداوم درگیری تا عصر حکایت داشت. خبرنگار اطلاعات در ساعت ۴:۳۰ بعدازظهر گزارش داد که تظاهرکنندگان در تقاطع خیابان ولیعصر و طالقانی با کشاندن دکهها و وسایل به وسط خیابان و آتشزدن آنها، عبور و مرور خودروها را مختل کردند. در همین محدوده صدای تیراندازی شدید شنیده میشد و گزارشها مدعی بود که برخی تظاهرکنندگان هوادار بنیصدر و مجاهدین خلق با اسلحه کمری به سوی پاسداران و مخالفان بنیصدر تیراندازی میکردند. راننده اورژانس منطقه نیز به خبرنگار اطلاعات گفت تا آن زمان ۱۵ مجروح از این خیابان به بیمارستانهای امیراعلم، فیروزگر و امید منتقل شدهاند که حدود هشت نفر بر اثر اصابت گلوله و دیگران با سنگ، چوب و چاقو زخمی شده بودند؛ حال دو نفر از مجروحان نیز وخیم گزارش شد. (اطلاعات، یکشنبه ۳۱ خرداد ۱۳۶۰)