اوپک را فراموش کنید | چین اکنون قدرت بزرگ نفتی جهان است

به گزارش دیروزبان، مهار این بحران، نتیجه مجموعه‌ای از تصمیم‌های اضطراری در چند پایتخت بود؛ از ریاض و ابوظبی گرفته تا واشنگتن و توکیو. اما یک بازیگر دیگر نیز پشت پرده این ثبات ایستاده بود: چین.

ضربه‌ای که می‌توانست بازار را فلج کند

پس از آنکه حملات ایران عبور نفتکش‌ها از تنگه هرمز را مختل کرد و حدود ۱۴ میلیون بشکه نفت در روز را در داخل خلیج فارس گرفتار ساخت، کشورهای نفت‌خیز منطقه با بهره‌گیری از خطوط لوله جایگزین، حدود ۵ میلیون بشکه در روز نفت را از مسیرهایی خارج از هرمز به بازار فرستادند. هم‌زمان، آمریکا و ژاپن نیز نزدیک به ۲ میلیون بشکه در روز از ذخایر اضطراری خود را روانه بازار کردند. در بسیاری از کشورهای فقیرتر، سهمیه‌بندی و مدیریت مصرف نیز بخشی از فشار تقاضا را فرو نشاند.

با این حال، آنچه در سکوت و دور از توجه عمومی در پکن رخ داد، شاید تعیین‌کننده‌ترین عامل در جلوگیری از جهش شدیدتر قیمت‌ها بود.

کاهش ناگهانی واردات از سوی بزرگ‌ترین خریدار جهان

چین، بزرگ‌ترین واردکننده نفت خام جهان، بین فوریه تا ژوئن واردات خود را نصف کرد؛ یعنی روزانه حدود ۵.۵ میلیون بشکه کمتر از بازار جهانی خرید. تحلیلگران می‌گویند اگر این کاهش رخ نمی‌داد، قیمت برنت ــ شاخص اصلی بازار نفت ــ می‌توانست دست‌کم ۳۰ دلار در هر بشکه بالاتر برود.

این کاهش تقاضا، از جهاتی حتی از دوران قرنطینه‌های کرونا نیز مهم‌تر بود. در همه‌گیری، افت واردات چین به دلیل رکود و توقف بخش‌هایی از اقتصاد رخ داد؛ اما این‌بار اقتصاد چین همچنان در حال رشد است. بنابراین کاهش خرید نفت، نه نشانه بحران، بلکه حاصل مدیریت آگاهانه تقاضا از سوی دولت پکن است.

یکی از مدیران صنعت نفت برای توصیف این وضعیت جمله‌ای گفت که حالا در میان تحلیلگران تکرار می‌شود: «چین، اوپک جدید است.»

سه ابزار پنهان پکن برای اثرگذاری بر قیمت‌ها

پکن برای تأثیرگذاری بر بازار انرژی، دست‌کم سه اهرم در اختیار دارد: ذخایر نفتی، کنترل صادرات فرآورده‌های پالایشی، و کاهش مصرف داخلی.

در ۱۲ ماه منتهی به اوایل ۲۰۲۶، چین حدود ۲۰۰ میلیون بشکه نفت خرید و ذخایر راهبردی خود را افزایش داد؛ ذخایری که پیش‌تر نیز حدود یک میلیارد بشکه برآورد می‌شد. تحلیلگران معتقدند همین خریدهای مستمر، پیش از جنگ ایران، بین ۱۰ تا ۲۰ دلار به قیمت هر بشکه نفت در بازار جهانی افزوده بود.

اما پس از آنکه آخرین محموله‌های وارداتی از خلیج فارس در اواخر آوریل به چین رسید، پکن شروع به برداشت از ذخایر کرد. داده‌های شرکت ورتکس نشان می‌دهد که تا ژوئیه، ذخایر نفت چین حدود ۷۰ میلیون بشکه کاهش یافته بود. اگر ذخایر شناور و پنهان را نیز حساب کنیم، برداشت کل در سه ماهه اخیر ممکن است به ۱۵۰ میلیون بشکه رسیده باشد؛ یعنی حدود ۱.۵ میلیون بشکه در روز.

کنترل صادرات؛ اولویت با مصرف داخلی

اهرم دوم، صادرات فرآورده‌های نفتی است. چین دومین پالایشگر بزرگ جهان است و معمولا سوخت بسیاری از کشورهای آسیایی را تأمین می‌کند. اما در ماه مارس، دولت به پالایشگاه‌ها دستور داد قراردادهای صادراتی جدید را متوقف و بخشی از قراردادهای پیشین را لغو کنند.

نتیجه آن بود که صادرات فرآورده‌های نفتی چین از فوریه تا آوریل تقریباً نصف شد و به حدود ۴۳۰ هزار بشکه در روز رسید؛ از جمله کاهش چشمگیر صادرات سوخت جت. این سیاست باعث شد پالایشگاه‌ها بخش بیشتری از تولید خود را به بازار داخلی اختصاص دهند و نفت خام بیشتری را برای تولید سوخت‌های ضروری‌تر مصرف کنند.

کاهش تقاضای داخلی؛ از خودرو تا قطار

اما عامل سوم شاید مهم‌ترین باشد: کاهش مصرف داخلی. در ماه ژوئن، پالایشگاه‌های چینی روزانه ۲.۷ میلیون بشکه کمتر از مدت مشابه سال قبل نفت خام پالایش کردند. تولید بنزین ۱۴ درصد پایین آمد و تولید گازوئیل و سوخت جت هر کدام ۲۱ درصد کاهش یافت.

افزایش قیمت سوخت، بسیاری از شهروندان را به استفاده کمتر از خودرو و استفاده بیشتر از مترو، دوچرخه و تاکسی سوق داد. در تعطیلات یک‌هفته‌ای ماه مه، شارژ خودروهای برقی در بزرگراه‌ها حدود ۵۵ درصد بیشتر از سال قبل شد. در همین حال، قطارها بخشی از مسافران پروازهای داخلی را جذب کردند و برخی پروژه‌های عمرانی نیز به تعویق افتاد تا مصرف گازوئیل پایین بیاید.

اوپک جدید، اما با محدودیت

صنایع پتروشیمی چین نیز خود را با این شرایط وفق داده‌اند. این کشور که بزرگ‌ترین صنعت پتروشیمی جهان را دارد، بخشی از خوراک خود را از نفتا و گاز مایع وارداتی تأمین می‌کرد، اما اکنون بخشی از تولید به سمت استفاده از زغال‌سنگ و اتان رفته است.

سرمایه‌گذاری سنگین دولت در انرژی‌های تجدیدپذیر و حمل‌ونقل پاک نیز به پکن امکان داده انعطاف بیشتری در مصرف انرژی داشته باشد. با این حال، ذخایر چین نامحدود نیست. این کشور نمی‌تواند برای همیشه روزانه ۵.۵ میلیون بشکه کمتر نفت بخرد. اما جنگ ایران نشان داد که پکن، به‌عنوان بزرگ‌ترین خریدار نفت جهان، اکنون توان آن را دارد که برای ماه‌ها بازار جهانی را تحت تأثیر قرار دهد؛ نقشی که سال‌ها در انحصار اوپک بود، اما امروز بیش از هر زمان دیگری به دست چین افتاده است.