علم پاسخ میدهد
آیا پولدار بودن میتواند رفتار انسان را تغییر دهد؟
آیا افراد ثروتمند بیشتر از دیگران قوانین را نادیده میگیرند، دروغ میگویند یا حتی حاضرند شیرینی کودکان را بردارند؟ یک پژوهش جنجالی که امسال برنده جایزه ایگنوبل شده، بار دیگر این پرسش قدیمی را مطرح کرده است.
به گزارش دیروزبان جایزه ایگنوبل هر سال به پژوهشهایی تعلق میگیرد که ابتدا باعث خنده میشوند و سپس مخاطب را به فکر فرو میبرند. یکی از برندگان سال ۲۰۲۶، پژوهشی درباره رابطه میان ثروت و رفتار اخلاقی بود؛ پژوهشی که ظاهرا تصویری چندان خوشایند از افراد ثروتمند ارائه نمیکند.
ثروت و رفتارهای غیراخلاقی
بر اساس مجموعهای از آزمایشهای روانشناختی که در این پژوهش بررسی شده، افراد متعلق به طبقات اقتصادی بالاتر در برخی موقعیتها بیشتر مستعد رفتارهایی هستند که میتوان آنها را غیراخلاقی یا خودخواهانه دانست.
این رفتارها تنها به یک مورد محدود نمیشود. در آزمایشها و مشاهدات مختلف، نمونههایی مانند بیتوجهی به سایر رانندگان، دروغ گفتن در محیط کار و برداشتن خوراکیهایی که برای کودکان در نظر گرفته شده بود، مورد بررسی قرار گرفته است.
یکی از مشهورترین بخشهای این تحقیقات، آزمایشی بود که در آن افراد با شیرینیهایی روبهرو شدند که برای کودکان کنار گذاشته شده بود. نتایج نشان داد افراد ثروتمندتر احتمال بیشتری داشت که وسوسه شوند شیرینیها را برای خود بردارند.
البته این یافته به معنای آن نیست که هر فرد ثروتمندی الزاما رفتار بدی دارد یا افراد کمدرآمد همیشه اخلاقمدارترند. موضوع پژوهش، بررسی الگوهای آماری و رفتاری در گروهها است، نه قضاوت درباره تکتک افراد.
چرا ثروت میتواند رفتار را تغییر دهد؟
پژوهشگران معتقدند یکی از توضیحات احتمالی، احساس استقلال و قدرت بیشتر است. فردی که از نظر اقتصادی در موقعیت قدرتمندتری قرار دارد، ممکن است کمتر به دیگران وابسته باشد و در نتیجه، در برخی شرایط کمتر خود را ملزم به رعایت هنجارهای اجتماعی احساس کند.
این موضوع میتواند روی همدلی نیز اثر بگذارد. اگر فردی کمتر با محدودیتهای اقتصادی یا اجتماعی دیگران مواجه شده باشد، ممکن است دشواریهای زندگی آنها را کمتر درک کند.
با این حال، علم در این زمینه هنوز به یک پاسخ ساده و قطعی نرسیده است. رابطه میان ثروت، قدرت، طبقه اجتماعی و اخلاق بسیار پیچیدهتر از آن است که بتوان گفت «پولدارها آدمهای بدتری هستند».
ایگنوبل؛ علم با چاشنی شوخی
این پژوهش تنها یکی از مطالعات عجیب و در عین حال قابلتأملی بود که در جوایز ایگنوبل ۲۰۲۶ مورد توجه قرار گرفت. این جوایز علاوه بر مطالعه رفتار افراد ثروتمند، پژوهشهایی درباره دوستی، تعریف علمی بوسه و حتی پدیدههای غیرمعمول در زیستشناسی را نیز برجسته کردند.
هدف ایگنوبل مسخره کردن علم نیست؛ بلکه ایجاد فرصتی برای نگاه متفاوت به پرسشهایی است که ممکن است در زندگی روزمره ساده یا حتی خندهدار به نظر برسند، اما پشت آنها پرسشهای جدی علمی وجود دارد.
پرسش «آیا ثروتمندان بدرفتارترند؟» پاسخی به سادگی بله یا خیر ندارد. یافتههای این پژوهش نشان میدهد ثروت و قدرت میتوانند در شرایط خاص بر رفتار انسان اثر بگذارند، اما شخصیت، محیط، تربیت و ارزشهای فردی همچنان نقش مهمی دارند.
شاید پیام اصلی این پژوهش هم همین باشد: پول لزوما انسان را بد نمیکند؛ اما ممکن است شرایطی ایجاد کند که بعضی آدمها کمتر نگران پیامد رفتار خود برای دیگران باشند.