تغییر محاسبات تهران
حرکت نفتکشهای ایرانی به سمت محاصره؟ | آیا ایران برای شکستن محاصره دریایی آمریکا آماده جنگ میشود؟
نشانههای تازه از فضای سیاسی و امنیتی ایران حاکی از آن است که تهران دیگر تمایلی ندارد وضعیت مبهم «نه جنگ و نه صلح» را برای مدت طولانی ادامه دهد؛ وضعیتی که در آن، از یک سو مسیر دیپلماسی به نتیجه روشنی نرسیده و از سوی دیگر، فشارهای اقتصادی، تحریمها و محاصره دریایی آمریکا همچنان ادامه دارد.
به گزارش دیروزبان با این حال، همزمان با افزایش گمانهزنیها درباره احتمال اقدام ایران برای شکستن محاصره، تحولات مربوط به نفتکشها و صادرات نفت نیز نشانههایی از احتمال تغییر در محاسبات واشنگتن را مطرح کرده است. همچنین خبرهایی رسیده حمایت ازین دارد که نفتکشهای ایرانی تا ساعاتی دیگر به سمت محاصره حرکت خواهند کرد.
در چنین شرایطی، یک پرسش اساسی مطرح میشود: آیا ایران خود را برای مقابله مستقیم با محاصره دریایی آمریکا آماده میکند یا واشنگتن پس از رایزنیهای اخیر با چین و روسیه، بهتدریج در حال عقبنشینی از این سیاست است؟
پایان وضعیت نه جنگ و نه صلح
چندی پیش فرمانده کل قوا دستور پایان دادن به وضعیت نه جنگ و نه صلح را صادر کرد. این دستور را میتوان از منظر راهبردی دارای دو وجه متفاوت دانست؛ وجه نخست، حرکت به سمت توافق و کاهش تنش از مسیر دیپلماسی و وجه دوم، استفاده از ابزارهای بازدارندگی و در صورت لزوم، گزینه نظامی.
به نظر میرسد محاسبات تهران به این سمت حرکت کرده است که ادامه وضعیت موجود، بدون تحمیل هزینه متقابل به واشنگتن، میتواند به تثبیت نوعی محاصره اقتصادی و دریایی منجر شود؛ وضعیتی که در آن آمریکا بدون ورود به جنگی تمامعیار، اهداف خود را از طریق فشار مستمر بر صادرات نفت، تجارت خارجی و درآمدهای ارزی ایران دنبال میکند.
در همین چارچوب، برخی تحلیلگران ایرانی و چهرههای نزدیک به ساختار تصمیمگیری کشور از تغییر رویکرد تهران سخن میگویند؛ تغییری که بر اساس آن، ایران دیگر صرفا به دنبال دور زدن محاصره نیست، بلکه ممکن است بخواهد هزینه ادامه آن را برای آمریکا افزایش دهد.
شکستن محاصره؛ آیا پای گزینه نظامی در میان است؟
گزارشها و تحلیلهای منتشرشده در برخی رسانههای عربی نیز از احتمال تلاش ایران برای شکستن محاصره دریایی آمریکا حکایت دارند. اهمیت این موضوع در تفاوت میان دو راهبرد نهفته است: دور زدن محاصره به معنای یافتن مسیرهای جایگزین برای صادرات و تجارت است، اما شکستن محاصره میتواند به معنای به چالش کشیدن مستقیم سازوکار اجرایی آن باشد.
چنین رویکردی لزوما به معنای آغاز جنگ نیست. ایران میتواند از ابزارهای مختلفی برای افزایش هزینه محاصره استفاده کند؛ از جمله اقدامات دریایی محدود، تغییر در الگوی تردد نفتکشها، افزایش فشار بر مسیرهای کشتیرانی و استفاده از ظرفیتهای منطقهای برای ایجاد بازدارندگی.
با این حال، اگر چنین اقداماتی با واکنش نظامی آمریکا مواجه شود، احتمال خروج بحران از کنترل و شکلگیری درگیری تازه افزایش خواهد یافت. بنابراین، تفاوت مهمی میان آمادگی برای مقابله با محاصره و تصمیم قطعی برای آغاز جنگ وجود دارد.
نفتکشها؛ نشانهای از عقبنشینی پنهان آمریکا
در کنار احتمال تشدید تقابل، تحولات مربوط به نفتکشها و صادرات نفت ایران میتواند یکی از مهمترین نشانهها برای ارزیابی مسیر آینده بحران باشد؛ موضوعی که شاید در نگاه نخست صرفا یک تحول تجاری به نظر برسد، اما از منظر سیاسی و امنیتی معنای متفاوتی داشته باشد.
یک احتمال قابل توجه این است که تحرکات اخیر نفتکشها و تغییرات احتمالی در روند صادرات نفت ایران، نشانهای اولیه از تصمیم آمریکا برای کاهش تدریجی فشار دریایی باشد؛ تصمیمی که ممکن است پس از دیدارها و رایزنیهای واشنگتن با چین و روسیه وارد مرحله اجرایی شده باشد.
بر اساس این سناریو، آمریکا ممکن است به این جمعبندی رسیده باشد که ادامه محاصره با شدت قبلی، هزینههای اقتصادی و ژئوپلیتیکی بیشتری به همراه دارد؛ بهویژه اگر این سیاست به افزایش تنش در آبراههای منطقه، اختلال در بازار انرژی و پیچیدهتر شدن روابط واشنگتن با قدرتهایی مانند پکن و مسکو منجر شود.
در چنین شرایطی، ممکن است واشنگتن به جای اعلام رسمی پایان محاصره، بهتدریج از شدت اجرای آن بکاهد و اجازه دهد بخشی از جریان صادرات نفت ایران دوباره فعال شود. این عقبنشینی احتمالی میتواند به شکلی غیرعلنی و بدون توافق رسمی میان تهران و واشنگتن صورت بگیرد.
اهمیت این فرضیه در آن است که تحرکات نفتکشها ممکن است صرفا نتیجه تلاش ایران برای دور زدن محدودیتها نباشد، بلکه از تغییر در رفتار طرف آمریکایی نیز تأثیر گرفته باشد. به بیان دیگر، شاید آنچه امروز در مسیر صادرات نفت ایران مشاهده میشود، نخستین نشانههای یک تفاهم نانوشته یا کاهش عملی فشارهای دریایی باشد.
سناریوی پنیر سوئیسی؛ عقبنشینی بیسروصدای آمریکا
این وضعیت را میتوان با الگویی موسوم به «پنیر سوئیسی» توضیح داد؛ الگویی که در آن، آمریکا بدون اعلام رسمی پایان محاصره یا عقبنشینی از سیاست فشار حداکثری، بهتدریج و بهصورت غیرعلنی از شدت اجرای محدودیتها میکاهد.
در این الگو، محاصره روی کاغذ همچنان برقرار است، اما در عمل، برخی مسیرهای صادراتی فعالتر میشوند، فشار بر تردد نفتکشها کاهش پیدا میکند و اجرای محدودیتها با انعطاف بیشتری همراه میشود.
مزیت چنین رویکردی برای واشنگتن این است که بدون پذیرش شکست سیاست محاصره، میتواند از هزینههای ادامه تقابل بکاهد. در مقابل، تهران نیز میتواند بخشی از فشار اقتصادی را کاهش دهد، بدون آنکه ناچار به پذیرش یک توافق رسمی یا عقبنشینی آشکار از مواضع خود باشد.
در واقع، اگر سناریوی کاهش تدریجی محاصره درست باشد، تحولات نفتکشها میتواند نه نشانه آغاز یک تقابل تازه، بلکه علامتی از تلاش دو طرف برای مدیریت بحران و خروج تدریجی از وضعیت پرهزینه کنونی باشد.
آیا جنگ دوباره آغاز میشود؟
به نظر میرسد تهران در حال بررسی این مسئله است که چگونه میتواند بدون ورود به یک جنگ پرهزینه، معادله محاصره را تغییر دهد. از سوی دیگر، واشنگتن نیز ممکن است به این نتیجه برسد که اجرای کامل محاصره، هزینههای سیاسی، اقتصادی و امنیتی بیشتری از آنچه پیشبینی میشد به همراه دارد. در نتیجه، دستکم سه مسیر پیش روی دو طرف قرار دارد: نخست، تشدید تقابل و حرکت به سمت برخورد نظامی؛ دوم، ادامه فشارها همراه با اقدامات محدود و کنترلشده ایران برای افزایش هزینه محاصره؛ و سوم، کاهش تدریجی و اعلامنشده شدت محاصره و شکلگیری نوعی تفاهم غیررسمی.
دستور پایان دادن به وضعیت نه جنگ و نه صلح را نباید لزوما فرمان آغاز جنگ تلقی کرد. شاید هدف اصلی تهران این باشد که آمریکا را میان دو انتخاب قرار دهد: یا از شدت محاصره بکاهد و هزینههای تقابل را کاهش دهد، یا با پیامدهای عملی تلاش ایران برای تغییر این وضعیت روبهرو شود.
در این میان، تحولات صادرات نفت و رفتار نفتکشها اهمیتی دوچندان پیدا میکند؛ چراکه ممکن است هم نشانهای از آمادگی ایران برای به چالش کشیدن محاصره باشد و هم علامتی از تصمیم احتمالی آمریکا برای عقبنشینی تدریجی از آن.