آیا انسان میتواند با خواب زمستانی به مریخ سفر کند؟
سفر انسان به مریخ یکی از بزرگترین آرزوهای عصر فضاست، اما این مأموریت با چالشهای بزرگی همراه است؛ از تابشهای مرگبار کیهانی گرفته تا تحلیل رفتن عضلات و استخوانها، مشکلات روانی ناشی از ماهها زندگی در فضایی بسته و نیاز به حمل حجم عظیمی از غذا و آب.
به گزارش دیروزبان به نقل از گاردین، اکنون گروهی از دانشمندان معتقدند پاسخ بسیاری از این مشکلات شاید در پدیدهای نهفته باشد که طبیعت میلیونها سال است از آن استفاده میکند: خواب زمستانی.
در طبیعت، بسیاری از جانوران مانند خرسها، سنجابها و خفاشها هنگام کمبود غذا یا سرمای شدید وارد حالت خواب زمستانی میشوند. در این وضعیت، سوختوساز بدن به شدت کاهش مییابد، ضربان قلب و دمای بدن افت میکند و حیوان بدون خوردن، آشامیدن یا حرکت کردن، هفتهها یا حتی ماهها زنده میماند. پژوهشگران میگویند اگر بتوان چنین حالتی را بهطور مصنوعی در انسان ایجاد کرد، سفرهای طولانی فضایی میتواند بسیار ایمنتر و کمهزینهتر شود.
یکی از مهمترین مزایای این روش، محافظت از بدن در برابر تشعشعات فضایی است. برخلاف زمین که جو از ما در برابر پرتوهای کیهانی محافظت میکند، فضانوردان در مسیر مریخ بهطور مداوم در معرض ذرات پرانرژی قرار دارند. مطالعات نشان داده است که جانوران در خواب زمستانی به دلیل کاهش مصرف اکسیژن، فشردهتر شدن ساختار DNA و فعال شدن سامانههای ترمیم سلولی، آسیب کمتری از این پرتوها میبینند.
دانشمندان همچنین دریافتهاند که خواب زمستانی از تحلیل رفتن عضلات و استخوانها جلوگیری میکند؛ مشکلی که اکنون یکی از بزرگترین موانع مأموریتهای طولانی فضایی محسوب میشود. افزون بر این، فضانوردانی که بیشتر سفر را در حالت بیهوشی کنترلشده سپری کنند، به غذای کمتر، آب کمتر و فضای کوچکتری نیاز خواهند داشت و فشارهای روانی ناشی از ماهها زندگی در محیطی بسته نیز به میزان قابل توجهی کاهش مییابد.
البته انسان بهطور طبیعی توانایی خواب زمستانی ندارد. به همین دلیل، پژوهشگران ناسا و آژانس فضایی اروپا در حال بررسی روشهایی برای ایجاد «رخوت مصنوعی» هستند؛ حالتی که عملکرد بدن را برای مدتی طولانی کاهش میدهد، بدون آنکه به اندامها آسیب برسد. برای این منظور، دانشمندان از روشهایی مانند داروها، تحریک مغز با امواج فراصوت و فناوریهای نوین دیگر استفاده میکنند. آزمایشهای انجامشده روی موشها و سایر حیوانات نتایج امیدوارکنندهای داشته و قرار است برخی از این فناوریها در آینده روی داوطلبان انسانی نیز آزمایش شوند.
کاربردهای این فناوری تنها به سفرهای فضایی محدود نمیشود. پژوهشگران معتقدند خواب زمستانی مصنوعی میتواند انقلابی در پزشکی ایجاد کند. از این روش میتوان برای افزایش زمان نگهداری اعضای پیوندی، کاهش آسیب ناشی از سکته قلبی و مغزی، درمان برخی بیماریهای عصبی مانند پارکینسون و حتی کمک به درمان سرطان استفاده کرد. برخی ترکیبات الهامگرفته از جانوران خوابزمستانی هماکنون وارد مراحل اولیه آزمایشهای انسانی شدهاند.
با وجود این پیشرفتها، چالش مهم هنوز باقی است: بیدار کردن ایمن انسان پس از هفتهها یا ماهها خواب مصنوعی. دانشمندان میگویند اگرچه سازوکار ورود به این حالت تا حد زیادی شناخته شده، اما خروج بدون آسیب از آن همچنان نیازمند تحقیقات گسترده است.
با این حال، بسیاری از متخصصان معتقدند آنچه روزگاری تنها در فیلمهای علمیتخیلی دیده میشد، اکنون به یک حوزه جدی پژوهشی تبدیل شده است. اگر این فناوری در دهههای آینده به نتیجه برسد، شاید نخستین فضانوردانی که راهی مریخ میشوند، بخش عمده سفر چندماهه خود را نه در بیداری، بلکه در خوابی عمیق سپری کنند؛ خوابی که میتواند هم راه رسیدن به سیاره سرخ را هموار کند و هم جان بیماران بسیاری را روی زمین نجات دهد.