ماجرای سدسازی خاموش ترکیه در حوضه ارس چیست؟ | ترکیه ارس را میخشکاند
رودخانه ارس برای شمالغرب ایران فقط یک رودخانه نیست؛ شریان آبی منطقهای است که از کشاورزی دشت مغان تا تأمین آب شهرها و فعالیتهای صنعتی به آن وابسته است.
به گزارش دیروزبان، اما بخش مهمی از سرنوشت این رودخانه، نه در ایران، بلکه در آن سوی مرز و در ارتفاعات شرقی ترکیه تعیین میشود؛ جایی که طی سالهای گذشته مجموعهای از سدها، طرحهای آبی و پروژههای توسعه کشاورزی در حال گسترش بوده است. پژوهشهای دانشگاهی نیز هشدار دادهاند که سدسازی و توسعه اراضی کشاورزی در بالادست میتواند الگوی جریان و میزان آب ورودی به کشورهای پاییندست، از جمله ایران، را تغییر دهد.
ارس؛ رودخانهای که از ترکیه میآید
ارس حدود هزار و ۷۲ کیلومتر طول دارد و سرچشمههای آن در ترکیه قرار گرفته است. این رودخانه پس از عبور از مناطق مختلف، در بخشهایی مرز ایران با ارمنستان و جمهوری آذربایجان را شکل میدهد و در نهایت به رود کورا پیوسته و راهی دریای خزر میشود. بنابراین هر تغییری در بالادست، میتواند آثار خود را صدها کیلومتر پایینتر نشان دهد.
بیشتر بخوانید:
خشک شدن دریای خزر هم تقصیر روسیه است | تحقیقات تازه فاش کرد
تهدید عجیب اورست | ادرار کوهنوردان سالانه صدها تن یخ را آب میکند!
کرهجنوبی گوشت را ممنوع کرد؛ هزاران سگ ناپدید شدند!
چینیها در ترکیه به دنبال «ملخ» میگردند؛ ماجرا چیست؟
مسئله از همینجا آغاز میشود: ترکیه در سالهای گذشته سیاست توسعه منابع آب، سدسازی و گسترش کشاورزی در حوضههای شرقی خود را دنبال کرده است. یک مطالعه درباره بالادست ارس در ترکیه نشان میدهد افزایش اراضی کشاورزی، صنعتی و مسکونی همراه با ساخت سدهای کوچک و متوسط و انحراف مسیر آب، میتواند میزان آب قابل دسترس در پاییندست را کاهش دهد.
پروژههایی که آرامآرام جمع میشوند
آنچه گاهی از آن با عنوان «سدسازی خاموش» یاد میشود، لزوما به معنای یک پروژه مخفی نیست؛ بلکه بیشتر به مجموعهای از طرحهای پراکنده و بلندمدت اشاره دارد که هرکدام در ظاهر یک پروژه عمرانی یا کشاورزی هستند، اما در مجموع میتوانند ظرفیت مهار آب در بالادست ارس را افزایش دهند.
در سالهای اخیر درباره طرحهای بزرگ ترکیه در حوضه ارس و کورا، از جمله پروژه توسعه شرق آناتولی، هشدارهایی مطرح شده است. کارشناسان محیطزیست ایران معتقدند توسعه همزمان سدها، شبکههای آبیاری و کشاورزی در بالادست میتواند در آینده بر آورد ارس اثر بگذارد.
البته باید میان «کاهش احتمالی آورد ارس» و ادعای قطعی درباره میزان آبی که ترکیه از ایران کم خواهد کرد تفاوت گذاشت؛ زیرا میزان اثر هر پروژه به ظرفیت مخزن، زمان بهرهبرداری، الگوی بارش، مصرف کشاورزی و نحوه مدیریت رهاسازی آب بستگی دارد.
نگرانی اصلی برای ایران چیست؟
نگرانی فقط کمشدن چند مترمکعب آب نیست. ارس یک رودخانه مرزی و فرامرزی است و تغییر رژیم طبیعی آن میتواند روی کشاورزی، تالابها، اکوسیستمهای رودخانهای و امنیت آبی شمالغرب ایران اثر بگذارد.
مطالعات علمی درباره حوضه ارس تأکید کردهاند که ساخت سد و گسترش زمینهای آبی در بالادست، الگوی جریان آب و دسترسی کشورهای پاییندست به منابع آب شیرین را تحت تأثیر قرار میدهد. پژوهشهای انجامشده در این حوضه همچنین از کاهش عرض کانال رودخانه و تغییرات قابل توجه در دشت سیلابی در دهههای اخیر خبر دادهاند؛ تغییراتی که تنها به سدسازی محدود نیست و کشاورزی و شهرنشینی نیز در آن نقش دارند.
مسئلهای فراتر از سد
از این منظر، پرونده ارس را نمیتوان فقط دعوای ایران و ترکیه بر سر چند سد دانست. مسئله اصلی، مدیریت یک حوضه آبریز مشترک است که چند کشور در آن سهیماند. پژوهشهای مربوط به حوضه کورا ـ ارس، کاهش و نوسان جریان آب، افت کیفیت منابع آبی و تخریب اکوسیستمها را از مهمترین چالشهای فرامرزی این منطقه میدانند.
برای ایران، ماجرا زمانی حساستر میشود که طرحهای جدیدی مانند انتقال آب ارس به تبریز نیز در دستور کار قرار دارد. هرچه وابستگی شهرها و صنایع به آب ارس بیشتر شود، اهمیت پایداری جریان این رودخانه نیز افزایش پیدا میکند. افزایش وابستگی به رودخانهای فرامرزی، بدون توجه همزمان به تحولات بالادست، میتواند آسیبپذیری آبی منطقه را بیشتر کند.
«سدسازی خاموش» بیش از آنکه داستان یک سد مشخص باشد، داستان تغییر تدریجی موازنه آب در حوضهای است که مرزهای سیاسی نمیتوانند مسیر طبیعی رودخانه را متوقف کنند. اگر ایران بخواهد امنیت آبی شمالغرب را حفظ کند، رصد ماهوارهای پروژههای بالادست، دیپلماسی فعال آب با ترکیه و سایر کشورهای حوضه و ارزیابی دقیق اثر هر پروژه، دیگر موضوعی حاشیهای نیست؛ بخشی از امنیت ملی و امنیت غذایی کشور است.