نوبل پزشکی ۲۰۲۶ به دانشمندانی رسید که «مغز را با نور» کنترل کردند
جایزه نوبل پزشکی ۲۰۲۶ به کارل دایسروث، پیتر هگمان و گئورگ ناگل تعلق گرفت؛ سه دانشمندی که پژوهش‌های آنها راه را برای یکی از مهم‌ترین روش‌های مطالعه مغز در دو دهه اخیر، یعنی اپتوژنتیک، هموار کرد.
به گزارش دیروزبان کمیته نوبل این جایزه را به دلیل «اکتشافات درباره کانال‌های یونی کنترل‌شونده با نور و اپتوژنتیک» به این سه پژوهشگر اعطا کرد.
کشف یک پروتئین در جلبک
داستان این جایزه از مطالعه یک موجود بسیار ساده آغاز شد. پیتر هگمان و گئورگ ناگل در بررسی یک جلبک تک‌سلولی دریافتند پروتئینی به نام کانال‌رودوپسین وجود دارد که به نور حساس است. وقتی نور آبی به این پروتئین می‌تابد، کانالی در غشای سلول باز می‌شود و یون‌های باردار از آن عبور می‌کنند؛ اتفاقی که می‌تواند یک سیگنال الکتریکی ایجاد کند.
بیشتر بخوانید:
راز ۳۰۰ نمونه خاک در آرارات؛ کشتی نوح پیدا شد | عکس
ال‌نینو، خشک‌ترین بیابان جهان را گلستان کرد
وقتی لباس‌ها ناپدید می‌شوند | زنان چگونه قربانی تصاویر جعلی جنسی می‌شوند؟
پژوهش تازه جنجالی | سیگاری‌ها کمتر به پارکینسون مبتلا می‌شوند
اهمیت این کشف زمانی روشن شد که مشخص شد می‌توان این پروتئین را به سلول‌های دیگر منتقل کرد و آنها را نیز نسبت به نور حساس ساخت.
وقتی نور به «کلید مغز» تبدیل شد
کارل دایسروث این ایده را به حوزه علوم اعصاب برد. او ژن مربوط به کانال‌رودوپسین را وارد سلول‌های عصبی کرد و نشان داد می‌توان با تاباندن نور، فعالیت نورون‌ها را روشن یا خاموش کرد. او در سال ۲۰۰۵ این دستاورد را منتشر کرد و دو سال بعد توانست این روش را در مغز موش زنده به کار بگیرد.
به این ترتیب، اپتوژنتیک شکل گرفت؛ روشی که در آن دانشمندان با ترکیب مهندسی ژنتیک و نور می‌توانند گروه‌های مشخصی از سلول‌های عصبی را با دقت بسیار بالا کنترل کنند.
چرا این کشف مهم است؟
پیش از اپتوژنتیک، پژوهشگران می‌توانستند ارتباط میان بخش‌های مختلف مغز و رفتار را مشاهده کنند، اما اثبات اینکه یک گروه مشخص از نورون‌ها مستقیما باعث ایجاد یک خاطره، احساس یا رفتار خاص می‌شود، بسیار دشوار بود.
اپتوژنتیک این امکان را فراهم کرد که پژوهشگران مدارهای عصبی مرتبط با حافظه، احساسات و رفتار را در مغز زنده بررسی کنند. همین مسئله این فناوری را به ابزاری مهم برای مطالعه بیماری‌های عصبی و روان‌پزشکی تبدیل کرده است.
کاربردهای پزشکی آن نیز در حال بررسی است؛ از جمله تلاش برای بازگرداندن بینایی در برخی افراد دچار اختلالات شدید بینایی. بنابراین، دلیل اصلی اعطای نوبل به این سه دانشمند فقط یک کشف آزمایشگاهی نیست؛ آنها ابزاری ایجاد کردند که نگاه دانشمندان به مغز و نحوه کارکرد آن را تغییر داده است.
در واقع، دستاورد این سه پژوهشگر را می‌توان چنین خلاصه کرد: آنها به دانشمندان امکان دادند به جای صرفاً مشاهده مغز، برخی مدارهای عصبی آن را با نور به‌طور دقیق کنترل کنند.