آب و هوای تهران دستکاری می‌شود؟
از باران شدید دیشب تا آفتاب سوزان امروز | رادارها و فناوری‌های نظامی تاثیر دارند؟
باران شدید دیشب تهران و آفتاب داغ و آسمان صاف امروز؛ این تغییر ناگهانی آب‌وهوا در تهران ممکن است این پرسش را ایجاد کند که آیا آنچه بر فراز پایتخت اتفاق می‌افتد، صرفا نتیجه تحولات طبیعی جو است یا امکان دخالت انسان در شکل‌گیری و تغییر شرایط جوی نیز وجود دارد؟
به گزارش دیروزبان، واقعیت این است که دستکاری آب‌وهوا از نظر علمی امکان‌پذیر است، اما نه به شکلی که بتوان با آن هر زمان و هر نقطه‌ای را بارانی یا آفتابی کرد. فناوری‌هایی مانند بارورسازی ابرها سال‌هاست در کشورهای مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرند، اما توانایی این فناوری‌ها محدودتر از چیزی است که گاهی در روایت‌های عمومی مطرح می‌شود.
برای بررسی وضعیت تهران باید میان سه موضوع تفاوت گذاشت: تغییرات طبیعی جو، مداخله محدود انسانی در فرایند بارش و ادعای کنترل گسترده آب‌وهوا.
تغییر ناگهانی هوا؛ پدیده‌ای غیرعادی است؟
تغییر وضعیت جوی تهران در فاصله چند ساعت، در نگاه اول عجیب به نظر می‌رسد؛ اما از نظر هواشناسی، بارندگی در شب و صاف شدن آسمان در روز بعد الزاما نشانه یک اتفاق غیرطبیعی نیست.
بیشتر بخوانید:
برف‌های پاکستان پس از ۴۱ سال آب شد؛ جسد کوهنورد سالم بیرون آمد | عکس
ترکیه غرق در باران؛ ایران زیر آفتاب! | آیا آب و هوا را می‌توان دستکاری کرد؟
ماجرای سدسازی خاموش ترکیه در حوضه ارس چیست؟ | ترکیه ارس را می‌خشکاند
خشک شدن دریای خزر هم تقصیر روسیه است | تحقیقات تازه فاش کرد
وقتی یک سامانه بارشی از منطقه عبور می‌کند، ممکن است با جابه‌جایی توده‌های هوا، کاهش رطوبت و تغییر جهت باد، ابرها به‌سرعت پراکنده شوند. پس از خروج سامانه، تابش مستقیم خورشید می‌تواند دمای سطح زمین را افزایش دهد و آسمانی که چند ساعت قبل زیر ابرهای باران‌زا قرار داشت، به‌سرعت آفتابی شود.
در واقع، در فصل پاییز که سامانه‌های بارشی و توده‌های هوای متفاوت با فاصله زمانی کوتاه از یک منطقه عبور می‌کنند، چنین تغییراتی امکان‌پذیر است. ضمن اینکه شدت احساس گرما زیر تابش مستقیم خورشید، لزوما به معنای ثبت دمای بسیار بالا نیست.
بارورسازی ابرها؛ فناوری واقعی دستکاری آب‌وهوا
اما آیا انسان می‌تواند در این فرایند دخالت کند؟ پاسخ مثبت است، ولی با محدودیت‌های جدی. شناخته‌شده‌ترین روش، بارورسازی ابرهاست. در این فناوری، موادی مانند یدید نقره یا ذرات نمک به داخل ابرهای مستعد بارش تزریق می‌شوند تا فرایند تشکیل قطرات آب یا بلورهای یخ تسهیل شود. این روش در کشورهای مختلف، از جمله ایران، برای افزایش احتمالی بارندگی مورد استفاده قرار گرفته است. با این حال، یک شرط اساسی دارد: باید از قبل ابر مناسب و شرایط جوی لازم وجود داشته باشد. هیچ هواپیمایی نمی‌تواند در آسمان صاف، ابر باران‌زا تولید کند.
بر اساس ارزیابی دفتر پاسخگویی دولت آمریکا، مطالعات انجام‌شده افزایش بارش ناشی از بارورسازی را در محدوده صفر تا ۲۰ درصد برآورد کرده‌اند؛ رقمی که نشان می‌دهد حتی اثربخشی این فناوری نیز به شرایط محیطی وابسته است.
سرقت ابرها!
یکی از بحث‌برانگیزترین ادعاها در سال‌های اخیر، امکان سرقت ابرها یا جلوگیری از بارندگی در یک کشور از طریق فناوری‌های هواشناسی کشورهای همسایه بوده است. این ادعا به‌ویژه در خاورمیانه و هم‌زمان با تشدید خشکسالی ایران مطرح شده است.
اما سازمان جهانی هواشناسی در موضع‌گیری علمی خود تأکید می‌کند که انرژی سامانه‌های جوی آن‌قدر عظیم است که فناوری‌های موجود نمی‌توانند الگوهای باد را برای انتقال رطوبت تغییر دهند، سامانه بارشی جدیدی از هیچ ایجاد کنند یا پدیده‌های شدید جوی را از بین ببرند. به بیان دیگر، بارورسازی ابرها با کنترل آب‌وهوا در مقیاس یک کشور یا منطقه تفاوت اساسی دارد.
گزارش راستی‌آزمایی دویچه‌وله در آوریل ۲۰۲۶ نیز به ادعاهایی درباره تأثیر تأسیسات بارورسازی ابرها در امارات بر بارندگی ایران پرداخت. کارشناسانی که با این رسانه گفت‌وگو کرده‌اند، تأکید داشتند که این فناوری توانایی تغییر جریان‌های جوی در مقیاس منطقه‌ای و انتقال بارش از یک کشور به کشور دیگر را ندارد.
نقش رادارها و فناوری‌های نظامی چیست؟
گاهی در شبکه‌های اجتماعی، رادارهای هواشناسی، سامانه‌های نظامی و حتی پروژه‌هایی مانند هارپ به‌عنوان ابزارهای احتمالی تغییر آب‌وهوا معرفی می‌شوند. با این حال، تاکنون شواهد علمی معتبری برای توانایی این تجهیزات در ایجاد بارندگی، متوقف کردن باران یا تغییر مسیر سامانه‌های جوی ارائه نشده است. رادار اصولا ابزاری برای شناسایی و اندازه‌گیری پدیده‌های جوی است، نه کنترل آنها.
آیا باید به تغییرات آب‌وهوای تهران مشکوک بود؟
باران شبانه و آفتاب روز بعد به‌تنهایی نشانه دستکاری آب‌وهوا نیست. برای اثبات چنین ادعایی باید داده‌های راداری، تصاویر ماهواره‌ای، نقشه‌های فشار و رطوبت، مسیر حرکت سامانه‌های بارشی و شواهدی از یک عملیات مشخص بررسی شوند.
واقعیت این است که انسان می‌تواند تا حدود محدودی بر فرایند بارش اثر بگذارد، اما هنوز فناوری قابل اتکایی برای کنترل آب‌وهوای تهران، ساختن باران در آسمان صاف یا خاموش کردن بارندگی یک منطقه وجود ندارد. بنابراین، عجیب به نظر رسیدن تغییرات جوی نباید جایگزین بررسی علمی علت آنها شود.