چه کسی به سلطنت خشخاش در ایران خاتمه داد؟

به گزارش دیروزبان ماجرا از ۲۴ شهریور ۱۳۳۴ آغاز شد؛ زمانی که امیر اسدالله علم، وزیر کشور وقت، طی بخشنامه‌ای به استانداری‌ها، فرمانداری‌ها و فرمانداری‌های مستقل اعلام کرد که کشت خشخاش ممنوع است. این بخشنامه حدود یک هفته بعد برای اطلاع عمومی در مطبوعات منتشر شد.

بخشنامه‌ای برای توقف کشت خشخاش

در متن بخشنامه وزارت کشور تأکید شده بود که قانون منع کشت خشخاش در مجلس سنا به تصویب رسیده و مجلس شورای ملی نیز در حال بررسی آن است و به‌زودی تصویب خواهد شد.

بیشتر بخوانید:

زنانی که درهای پزشکی نوین ایران را گشودند | عکس

آگهی عجیب در روزنامه کیهان | مجلس چهلم برای پسر مظفرالدین‌شاه!

ویدئویی از حال و هوای تهران پیش از مراسم ازدواج محمدرضا پهلوی و فوزیه | ببینید

گوگوش در دادسرا شناخته نشد! | شاکی او چه کسی بود؟ | عکس

علم در این بخشنامه از مسئولان محلی خواسته بود به کشاورزان هشدار دهند که از کشت خشخاش خودداری کنند. او با اشاره به نزدیک‌شدن فصل کشت، تأکید کرده بود دولت مصمم است با آنچه «بلای خانمان‌سوز تریاک» می‌دانست، مبارزه کند و منع کشت خشخاش را راه اصلی این مقابله می‌داند.

در ادامه نیز دستور داده شده بود در صورت مشاهده کشت خشخاش، مسئولان محلی برای از بین بردن آن اقدام کنند.

روزنامه اطلاعات نیز در ۳ مهر ۱۳۳۴ متن این بخشنامه را منتشر کرد و بدین ترتیب موضوع ممنوعیت کشت خشخاش به اطلاع افکار عمومی رسید.

لایحه سه‌فوریتی در مجلس

اقدام دولت تنها به صدور بخشنامه محدود نماند. امیر اسدالله علم در ۱۱ مهر ۱۳۳۴ لایحه‌ای با عنوان «منع کشت خشخاش و فروش و استعمال تریاک» را با قید سه فوریت به مجلس شورای ملی ارائه کرد.

این لایحه در جلسه علنی روز سه‌شنبه همان روز مورد بررسی قرار گرفت و با ۷۶ رأی موافق به تصویب رسید.

به این ترتیب، دولت و مجلس وقت تلاش کردند با ممنوع‌کردن کشت خشخاش، زنجیره تولید و تجارت تریاک را نیز محدود کنند؛ تصمیمی که در تاریخ سیاست‌های مبارزه با مواد مخدر در ایران نقطه‌ای مهم به شمار می‌آید.

پایان یک دوره تاریخی

کشت خشخاش و مصرف تریاک در ایران سابقه‌ای طولانی داشت و تریاک برای دهه‌ها در بخش‌هایی از جامعه مصرف می‌شد. تجارت این محصول نیز در دوره‌های مختلف تاریخی رونق گرفته بود.

در روایت منتشرشده درباره این رویداد، گسترش کشت خشخاش و تجارت تریاک به نقش قدرت‌های خارجی، به‌ویژه بریتانیا و کمپانی هند شرقی، نسبت داده شده است. با این حال، بررسی تاریخی این موضوع نیازمند توجه به تحولات اقتصادی، سیاسی و اجتماعی دوره‌های مختلف و پرهیز از ساده‌سازی روندی است که طی بیش از یک قرن شکل گرفته بود.

آنچه در شهریور و مهر ۱۳۳۴ اتفاق افتاد، در هر حال نقطه عطفی در سیاست رسمی ایران بود: دولت ابتدا با صدور بخشنامه، کشت خشخاش را ممنوع اعلام کرد و سپس با تصویب لایحه در مجلس، این سیاست را وارد چارچوب قانونی کرد.

هفت دهه بعد، اسناد مطبوعاتی آن روزها تصویری از زمانی ارائه می‌کنند که دولت ایران تلاش کرد با اتکا به ابزار قانون، یکی از قدیمی‌ترین و گسترده‌ترین فعالیت‌های مرتبط با تولید تریاک را از چرخه رسمی کشاورزی و تجارت کشور خارج کند.