داستان واقعی ساموراییهای مرموز ژاپن
از چاپهای چوبی قرن هجدهم ژاپن تا سریالها و فیلمهای پرمخاطب امروز، ساموراییها جایگاهی بیهمتا در فرهنگ جهانی یافتهاند.
به گزارش دیروزبان، کمتر گروهی از دل تاریخ قرون وسطی چنین حضوری مداوم و پررنگ در هنر، ادبیات و سینما داشته است؛ از سریال شوگان گرفته تا الهامگیری آشکار جنگ ستارگان از زره و آیینهای آنان. اما این تصویر پرزرقوبرق، تا چه اندازه با واقعیت تاریخی ساموراییها همخوانی دارد؟
نمایشگاهی برای شکستن کلیشهها
نمایشگاه تازه سامورایی در موزه بریتانیا تلاش دارد به این پرسش پاسخ دهد و چهرهای پیچیدهتر و واقعیتر از این طبقه تاریخی ارائه کند. به گفته روزینا باکلند، کیوریتور نمایشگاه، ساموراییها هرگز یک گروه یکنواخت و ثابت نبودهاند. آنان در طول قرنها دگرگون شدند و نقشهای متعددی ایفا کردند؛ از جنگجویان مزدور گرفته تا مدیران حکومتی و حامیان هنر.
آغاز راه؛ مزدورانی نهچندان نجیب
ریشه ساموراییها به قرن دهم میلادی بازمیگردد؛ زمانی که بهعنوان مزدوران در خدمت دربار امپراتوری ژاپن قرار داشتند. برخلاف تصور رایج غربی، آنها الزاماً شوالیههایی نجیب و پایبند به اخلاق جوانمردانه نبودند. در میدان نبرد، کمین، فریب و حملات غافلگیرانه ابزارهای رایج آنان بود و انگیزه اصلیشان اغلب دستیابی به زمین، ثروت و جایگاه اجتماعی محسوب میشد، نه فداکاری آرمانگرایانه.
جنگجویانی با ذهنی باز به جهان
یکی از جنبههای شگفتانگیز تاریخ ساموراییها، انعطافپذیری آنان در برابر تأثیرات خارجی است. زرههایی که در نمایشگاه دیده میشود، نشان میدهد ساموراییها از طراحیهای اروپایی، بهویژه پرتغالی، الهام میگرفتند. ورود سلاح گرم به ژاپن در قرن شانزدهم آنان را واداشت تا زرههایی با طراحی جدید برای مقابله با گلولهها بسازند؛ نشانهای از رویکردی عملگرایانه و دور از تعصب.
قدرت، فرهنگ و سیاست
با بهقدرترسیدن شوگونها و تثبیت حکومتهای نظامی، ساموراییها تنها جنگجو باقی نماندند. رهبران نظامی دریافتند که برای حفظ قدرت، زور شمشیر کافی نیست. آموزههای کنفوسیوسی، بهویژه تأکید بر توازن میان قدرت نظامی و مهارت فرهنگی، در میان آنان رواج یافت. ساموراییها به شعر، خوشنویسی، نقاشی، موسیقی و آیین چای روی آوردند و فرهنگ را به ابزاری برای تثبیت اقتدار سیاسی بدل کردند.
صلح توکوگاوا و تغییر نقشها
با استقرار حکومت توکوگاوا در قرن شانزدهم، ژاپن وارد دورهای از صلح طولانی شد. در این دوران، ساموراییها از میدانهای نبرد به دفاتر حکومتی منتقل شدند. آنها به قانونگذاران، مدیران، مأموران مالیاتی و نگهبانان دربار تبدیل شدند. همزمان، نقش زنان سامورایی نیز اهمیت بیشتری یافت؛ زنانی که اداره خانههای بزرگ، آموزش فرزندان و مدیریت روابط اجتماعی را بر عهده داشتند.
افول، اسطورهسازی و تولد دوباره
با آغاز دوره میجی و مدرنسازی ژاپن در اواخر قرن نوزدهم، طبقه سامورایی منحل شد. اما درست در همین مقطع، چهرهای اسطورهای از آنان شکل گرفت؛ چهرهای که بعدها در ادبیات، تبلیغات ملیگرایانه و سینما بازتولید شد. فیلمهای آکیرا کوروساوا و تأثیرشان بر سینمای غرب، و الهامگیری مستقیم جنگ ستارگان از زره و روایتهای سامورایی، نشان میدهد این اسطوره چگونه به بخشی از فرهنگ جهانی بدل شده است.
واقعیتی جذابتر از افسانه
داستان واقعی ساموراییها، داستان تحول و سازگاری است؛ از مزدوران قرون وسطی تا بوروکراتها و هنرمندان. شاید این روایت به اندازه افسانههای سینمایی ساده و قهرمانانه نباشد، اما بیتردید انسانیتر، پیچیدهتر و جذابتر است؛ روایتی که همچنان الهامبخش نسلهای جدید هنرمندان و داستانپردازان باقی مانده است.